Si e njoha Kadarenė nė diktaturė
Nga Gėzim Llojdia

Njė vizitė nė shtėpinė e shkrimtarit tė madh shqiptar.

Nė disa faqe tė internetit Shqiptar si Art-Kafe dhe AlbShkenca, ca mediokėr kanė filluar njė fushatė pėr tė goditur njė ndėr personalitet mė tė ndritura tė letėrsisė sonė tė 50 viteve tė fundit, Ismail Kadare.

Kjo fushatė nuk ka nevojė tė kuptohet se nga kush dirigjohet. Por ajo qė tė bėn pėrshtypje ėshtė fakti se nėpėr adresat tona na mbėrrijnė pikėrisht nga kėto forume gjithfarė gjasash e bėmash tė mbledhura nga njė person, qė i hedh nė ēdo numėr dhe, ē’ėshtė mė e keqja, faktet qė sjellin pėr tė kositur Kadarenė janė librat e njė drejtori Sigurimi tė Shtetit nė kohėn e diktaturės etj., kujtimet e Janullės. Njė profesoreshė e nderuar nė NY Amerikė, Kozeta Zylo, doli hapur dhe u bėri thirrje intelektualėve qė tė mos struken, se kėtu nuk ėshtė lufta pėr tė sulmuar Kadarenė, por pėr tė goditur letėrsinė tonė shqipe, qė ėshtė pėrfaqėsuar denjėsisht nga i madhi dhe i paarritshmi Ismail Kadare. Njė forum tjetėr dinjitoz, klub kulturor-artistik me emrin e zonjės Teftė, pra Tefta Tasho Koēo, u bėri vėrejte qė ky forum ka tjetėr objekt. Ju, po keni probleme, dėrgojani direkt autorit.

Dhe nuk ka mė keq sesa kėta mllefaxhinj qė kanė mbledhur qelbin, e kanė ruajtur dhe tani kėrkojnė ta shpėrthejnė duke goditur Kadarenė. Dhe, ē’ėshtė mė kryesorja, emra tė padėgjuar asnjėherė nė historinė shqiptare tė asnjė fushe, pa le mė tė gazetave. Pėrse duhet tė besojmė mashtrimet e sigurimsave dhe t’i marrin si tė vėrteta, apo se ata kanė njė pėrvojė tė madhe nė ngritjen e fushave me mashtrime dhe kodrave tė gėnjeshtrave.

Unė kam qenė nė vitin 1984 nė shtėpinė e shkrimtarit dhe nuk kam parė deri sot shkrimtar qė saldohej nė karrige, qė nuk njihte konceptin ditė-natė, por kėtė e njihte nėpėrmjet fjalėve tė Naim beut: “Punė, punė, natė e ditė, qė tė shohim pakės dritė”. Njė valė tjetėr qė mundohet ta godasė Kadarenė janė edhe ca myslimanė, tė cilėt duke marrė librat qė janė shkruar nė kohėn e diktaturės, mundohen tė sjellin sot shkaqe se Kadareja ėshtė kundėr myslimanėve etj. Unė jam vetė bektashi, pra mysliman, dhe nuk e akuzoj Kadarenė. Nėse nė kėtė kohė ai do tė kishte bėrė citime tė tilla, do tė ishin vėrtet pėr tė dhėnė alarmin, mirėpo kjo ka ndodhur nė njė kohė qė kishim tė tjera paragjykime dhe fetė ishin tė ndaluara me ligj. Kėshtu qė nuk mund tė gjykojmė ato rrethana me kushtet dhe mundėsinė si dhe rrethanat e sotme. Ja pėrshkrimi im pėr Kadarenė.

Rruga e Barrikadave
Ajri pėrreth kishte zėnė tė mugej. Siluetė e heshtur, fytyrėrruga nė mes, frymėhapėsira e ngushtuar, duke ēarė pėrmes turmės, nė sheshin “Skėnderbej”. Paskėsh ndėrruar adresė? I struka idetė. Pėrse i vetėm nė rrugė ti student? Por kah veriut gjendet rruga e shkrimtarit. Elementi kohė: diku rreth orės 18:00. Me tė vetmin fakt nė duar: pėrballja me Kadarenė, nė Rrugėn e Barrikadave. Nė mugėtirė. Gjysma e saj e pėrgjumur. E mpirė pakica tjetėr. Ngushtėsia. Do tė lexonte dėshminė. Ftohtė. Tė ftohtin do ta ndiesh, do tė thotė. Kur plaka e fundit e marsit u rrėzua vetėm njė ditė mė vonė. Ka kohė qė kur bėra njė bisedė. Vite dhe vite. Nė shtėpinė e shkrimtarit mė tė shquar shqiptar, Ismail Kadare.

Portreti
Kur Elena Kadaresė, shkrimtare me flokė tė verdhė, i kėrkova tė mė mundėsonte njė takim me shkrimtarin Kadare, nė njė bisedė pėr letėrsinė qė ajo zhvilloi nė Godinėn Nr. 7, godina e vajzave nė Qytezėn e Studentėve tė Bujqėsisė. Nė sytė e saj vėrtet lexoje: ishte vėshtirė tė gjeje njė hapėsirė ndėr kohėpushimet e Kadaresė. Limiti kohor. Kanė kapėrcyer njėzet vjet, por nė qiellin e shpirtit tim nuk janė zhdukur retė e bardha. Pas pėrballjes me shkrimtarin mė tė lexuar, Kadare. Ishte fiksuar si orė. Rreth orės 18:00, i vetėm. Kuturu kam ecur deri nė orėn 17:00. Si njė anije pa busull, pa timon. Trokita rreth orės 17:45. Shkrimtari mė i ėndėrruar i tė gjithė shqiptarėve jetonte nė njė pallat nė Rrugėn e Barrikadave. Poshtė tij ishte njė vetėshėrbim social.

Elena, bashkėshortja, pėrshkoi rrugėn deri nė sallon. Salloni i madh ishte njė soj dhome pritjeje. I mobiluar me kolltukė tė mėdhenj ngjyrė qumėshti. Pėrballė biblioteka e Kadaresė. Perandoria e librave. Deri nė labirinte mė tė thella tė saj, libra nė pėrmasa tė ndryshme, nė gjuhė tė ndryshme tė botės. Ndėrkaq dukej qartazi se shtėpitė botuese kishin dėrguar ekzemplarėt e porositur me botime tė fundit tė Kadaresė nėpėr vende tė botės. Gjenerali ishte prijimtari i turmės fletėshumė.... “Gjenerali”, “Kronika”, “Kėshtjella”, “Lėkura e daulles”.... Ca kopertina shkėlqimtare, qė i tejkalonin sinorėt e kohės, larg pareteve tė konturuara tė regjimit tonė.

Studioja e Kadaresė
Larg ēdo pėrfytyrimi, e heshtur, gjysmė ndriēimi. Pėrngjasimi: ftohtėsi manastiresh. Ravijėzimi brenda kėtij mjedisi, atmosferė e magjishme, pėr njė autoritet shpirtėror. Mirėpo cilado qoftė e vėrteta, kam besuar se njerėzit e mėdhenj kanė ēastet e tyre tė pėrhumbjes. Kur Elena tha “uluni sa tė pėrgatis kafetė”, Kadareja, qė ishte vetėm tre metra larg, as kokėn nuk ngriti. Ēuditėrisht as njė fije floku nuk i lėvizi. Shkruante i mbytur nė punė, pa e ndalur frekuencėn. Tashmė unė e dija kur kam parė murgj tė heshtur nė njė manastir. Ishin krejt tė bardhė nė ēastin e pėrhumbjes. Kur i pashė sytė Kadaresė, tė magjishėm ishin, por tė trishtė. Ndėrkaq ishte i zhytur nė botėn e fjalėve tė pathėna, ishte nė tė vėrtetė njė lloj murgu. Por pa ftohtėsi manastiresh. As zhgun murgu nuk mbante veshur. Ishte ai soj murgu qė u sillte letrave magjepsje kadareniane. Dhe s’kishte si tė ishte. Njė Kadare i shqiptarėve. Mirėpo Kadareja ėshtė Kadare. Brenda vetvetes.
... Njė syprinė xhami ishte vijėzim konturi nė sallon. Por brenda tij shkrimtari ishte i futur nė hulli tė tij. Mos vallė ishte nė perceptimin e ndonjė ėndrre? Mos vallė ishte nė pritje tė frymėzimit nga shtjella qiellore? Mirėpo kam treguar se kam parė murgj qė vinin pas pėrmendjes. Tepėr tė dėrmuar zbrisnin nga njė pjesė tjetėr etere me bukuri e forcė marramendėse. Kadareja ishte i atillė murg. Ai pėrjetonte ėndrrat ku copėtime prej saj i zbriste nėpėr fletėt e tij me shkrimin e madh. Ėshtė e pamundur qė krejt atė botė ta nxjerrėsh nė ndriēimin e letrave tona dhe nė gjuhėn e fjalėve tė lexueshme.

Ndėrkaq Elena solli kafetė. Mirėpo ora shėnonte rreth 18:00. Kadareja, atje, tre metra larg, ishte nė punė. Nuk dihej nė ē’orbitė vėrtitej shpirti. Nuk ishin kėto citate mistike fjalėsh. Mundej tė ishte shtegtari natėn me hėnė pa yje, ose gjuhėtari nė detin me perla guaskash. Qė tė limitojmė qartazi gjėrat, bota jonė ėshtė shurdhmemece, e verbėr ėshtė, pėrpara asaj qė shkrimtarit i shfaqet nė vizion. Kėshtu, Kadareja, i pėrkulur pėrmbi letra ishte nė njė garė me kohėn, ende kėrkonte, shkruante fletė. I linte mėnjanė. Shkruante sėrish. Deri nė fund kishte ndėrmend ta shpinte marrėveshjen mė kohėn. Mirėpo Elena e shprishi kėtė raport mė njė shqiptim fraze nė anglisht. Diēka mes fjalės hello shqiptoi ajo.
Kadareja e dėgjoi zėrin. U ngrit. Por nė ardhje u pėrvijua njė shtresė e hollė pėrlodhjeje. Mbėrrinte nga mbretėria e heshtjes, atje ku shpirti ėshtė lider dhe britma shpirti lėshon pavetėdijshėm. Nė pirje tė kafesė unė pashė diēka misterioze qė i buronte, por nuk dihej nga ē’pjesė. Kur e rrufiti gllėnjkėn e fundit filloi tė bėjė ecejake nė sallon. Njė dritare qė kishte salloni, por qė shikonte nga veriu, njė zhaurimė sharrash priste. Mė pyeti diēka rreth rrafshimeve tė drurėve, qė atė mėngjes kishin filluar tė binin nė Rrugėn e Barrikadave nga motosharrat qė ulėrinin gjithė kohės. Nuk arrita ta kuptoj, por ato e kishin shqetėsuar. I shpjegova se ndoshta plakja e tyre kishte hyrė nė mes tė jetės, kėshtu qė ato po shkonin me duart e tė tjerėve drejt vdekjes. Rrathėt ishin rrudhat e tyre tė pleqėrisė. Nė tė vėrtetė ishin copa vitesh tė mbetura pas. Kisha dėgjuar se pasqyrė tė shpirtit shkrimtarėt nė pėrgjithėsi kanė sytė. Te Kadareja ata fshihnin njė shtresim misteri. Ėshtė kjo hija e asaj pjese tė pandriēuar, qė megjithatė mbetet e palexueshme. Edhe flokėt te ky murg i letrave ruanin njė shtrirje tjetėr. Madje flitet edhe pėr njė nur bukurie qė i mbulon. Ata vetė janė tė pavetėdijshėm pėr kėtė, por tė pavullnetshėm pėr ta rrėzuar.

Nė tė vėrtetė, Kadareja, ky Marquez i Ballkanit, ėshtė njė ndriēim i rrallė shqiptar i pėrmasave botėrore. Ka kohė qė shqiptarėt e kanė njė shkrimtar tė mirė, njė mjeshtėr tė fjalės, njė gjeni tė letrave shqipe, qė ashtu si Naimi, Poradeci, Fishta lexohet. Mirėpo avazi ballkanas i mėrive tė vjetra, tė cytur nga ata, qė pinė deri nė fund gotėn e sherrit, tė dehur nga fodullėku, tė futur nė vetmin e territ. Tė pazemėr, ose zemėrqeni, cinikė, tė liq, janė pėrpjekur si nė diktaturė, ndoshta mė tepėr nė postkohėn e saj, ta pėrplasin, ta rrėzojnė diku. Plagė tė thella, nė brazda i kanė hapur. Goditje mizore prej sharlatanėsh pėr tė rrėzuar njė pemė monument kulture, por nė pėrgjithėsi tė rrėzojnė edhe penėn. Nė tė vėrtetė Kadareja ka hyrė herėt nė panteonin e letrave shqipe, kur tė tjerėt zvarriteshin kafeneve tė provincave. Ndoshta me gjeneralin... e vet. Mirėpo ishte panteoni ai qė e priste. Ka kohė qė e pret. Ashtu siē presim pėrmallshėm kohėēeljen e pranverės. Por nuk ndiejmė ndėrkaq mungesėn cinike tė reve tė shiut. As mungesėn e ēmendur tė vrapit tė erės.

Nga Gėzim Llojdia
 

 Revista Tepelena