Lekdushi historik, e djeshmja dhe e sotmja
Nga Gezdar Serjani


U bė traditė e bukur si edhe fshatra tė tjerė tė Labėrisė dhe Lekdushi qė pėr ēdo 26 gusht mblidhen nga kudo qė janė, punojnė e banojnė, nga emigrimi Italia, Greqia, Gjermania etj. takohen nė ditėn e festimit Takim Brezash.

Ne, pasi pimė kafen pranė bustit tė heroit Selam Musai nė Tepelenė, hipėm nėmjetin qė udhėtuam nėpėr Grykėn e bėnēės nė Lekdush. Kjo rrugė u bė mė e zgjeruar dhe e sistemuar me gjatėsi 15 km nė kohėn e Minierės Fosforite nė Gusmar ku nė anėn e saurrelav e transport ohej minerali fosforik pėr nė Uzinat e sučerfosfatit nė Laņ. Kujdesi qė tregoi qeveria e asj kohe Kurvelesh it ėt sipėrm qė ngjan si njė kala gjigande majė maleve rruga automobil istike u bė me katėr drejtime. Nga Tepelena, nga Gjirokast ra nėpėrmjet Golemit, nga Salaria nėpėrmjet Qafės sė kreshės dhe nga Kuēi nėpėrmjet Shurit tė Kuēit. Mė parė, nė kėtė zonė mund tė udhėtohej vetėm me mushka, i vetmi transport pėr kohėn. Kėt fshatra janė sė pari si perla turistike prej natyre dhe nė qoftė se do tė investohe j vetėm pėr infrastru kturėn rrugore e zhvillime tė tjera sociale e ekonomike do tė ishin 10 herė mė tė bukura se Zvicra. Kėtė herė do tė flisnim pėr Lekdushin .

Pozita gjeografike.

Lekdushi ndodhet nė verilinnģdje tė Kurvelesh it tė Sipėrm nė njė lartėsi 950 metra mbi nivelin e detit. Nga lindja kufizohet me fshatin Picar, nga verilinbd ja me fshatin e Bėnēės e tė Luzatit, nga veriu dhe veriperėndimi me fshatin e Nivicės, nga jugu dhe perėndimi me fshatin Progonat. Kufiri midis Progonati t dhe Lekdushit ndahet me pėrroin e Gurrės qė rrjedh njė ujė tė kristalėtė, nga i cili furnizohe n dy fshatrat, sė pari me ujė tė pijshėm dhe sė dyti pėr vaditje. Nė periudhėn e dimrit, Gurra e shton ujin dhe fshatrat lidhen me urė. Shekujt kanė bėrė qė uji ka gėrmuar shtratin dhe janė formuar humnera e katarakte me lartėsi tė ndryshme dhe qė formojnė njė bukuri tė rrallė: Shkėmbi i kuq i Stomries qė nderon si njė flamur nė jug-perėndim tė Lekdushit . Pamje e rrallė! Nė shkėmb kanė mbirė bimė tė egra qė i ka mbjellė vetė natyra, pa le kur e shikon me dylbi, duken foletė e shqiponja ve dhe zgjojtė e bletėve nė vrimat e shkėmbit.

Nė lindje shtrihen malet e Lekdushit (Suhagora), tė cilėt kufizohen me malet e Picarit dhe tė Luzatit. Kėto male janė tė zhveshura, vetėm fundet e malit nga verilindj a, Tisieja dhe bredhi i Lekdushit ka edhe pyje. Tisija me pyllin e saj dushk, shkozė, mėllėzė, cėrmėdel etj, kanė qenė bashkė nė pyjet e Lerės bazė furnizimi me dru zjarri ėpr fshatin. Kontraste t qė formohen nė kėto male, me dallgėzimin e majave dhe shesheve, arat qė mbilleshi n me tė lashta, faqet dhe bregoret e mbuluara gjatė pranverės dhe verės me bar e lule shumėngjyrėshe, trėndelinė , ajri i pastėr, erė e kėndshme e trėndelinės, zhurma e zileve dhe kėmborėve, blegėrima e bagėtive, fyelli i barinjve, kėngėt e bukura tė thėllėzave e birbilave tė mbushnin me kėnaqėsi e pėrtėritje.

Vendbanim i i fshatit gjatė epokave hiostorik e ka ndryshuar disa herė deri sa ėshtė vendosur pėrfundimisht nė vendin e sotėm. Vendosur nė njė bregotre tė zgjatur tė kėmbės sė malit tė Bunaēit qė formon bregore tė vogla e rrafshnal ta ku janė vendosur shtėpitė dhe lagjet e fshatit. Trreth fshatit ka mjaft tokė ėt punuar, vreshtari e livadhe. Vazhdimi igjerėsisė sė lekdushit ėshėt shtrirja e malit tė Ēoēkos nė kufi me Salarinė, Nivicėn, dhe Dukajt. Ēoēkua, njė pllajė e gjerė me lisa, pyje dhe pjesė shkėmbore ku shpellat e shumta dhe tė bukura kanė shėrbyer pėr strehimin e barinjve e tė gjėsė sė gjallė. Aty kur dielli lind derisa perėndon, edhe Ēoēkua ėshtė njė panoramė e bukur nga ana pikturesk e, por ajo ėshtė zonė e banuar nga njerėz, bagėti, flora e fauna. Ka histori mė vete. Kėtu kanė banuar dhelpra, lepuj, shpendė, zogj tė llojeve tė ndryshme, turtuj, thėllėza, shqiponja, dhi tė egra, sorkadhe ujqėr, etj qė tani janė rralluar nga gjuetia e pa kriter. Populli thotė njė fjalė tė lashtė dhe tė urtė: “Ēdo mbret qė vjen nė fuqi vė ligjet e tij dhe njerėzit i zbatojnė ato”.

Sot nė sistemin pluralist “demokratik” qė ligjet duhet tė zbatohesh in me rigorozit et, pėr vetė zhvillimi n njerėzor, nuk zbatohen sipas qėllimit qė janė vėnė kėto ligje. Nuk ka se si tė shpjegohe t ndryshe, kur nė ekonomi, bujqėsi, industri, kohėt e fundit djegia dhe shkatėrrimi i pyjeve nga zjarri nė mėnyrė masive, shpjegohe t me indiferen tizmin e qeverive tė ashtuquaj tura tė majta apo tė djathta qofshin. Ligji do ė thotė klulturė, qytetėrim, por edhe detyrim deri nė ndėshkim. Tė dhimbset dhe tė ther deri nė zemėr kur shikon nė kėto udhėtime parcela tė tėra pa tė mbjella, blloqe me pemė frutorė, vreshta, mollė, qershi etj. Tė prera e tė shkatėrruara. Njėlloj si fabrika e uzina nė qytete. Njė batėrdi e vėrtetė. Gjatė viteve tė fundit ndaj ekonomisė sonė nė tėrėsi janė bėrė vandalizm a, vec tė tjerave.

Popullimi

Lekdushi aty nga viti 1910 ka patur 110 shtėpi , kurse nė vitin 1940 kishte 134-140 shtėpi (familje) me rreth 800 banorė, duke qėnė i ndarė nė 5 lagje: Ēelaj, Alilekaj, Memaj, Hajnaj dhe Sinamataj . Fshati ėshtė shpėrngulur disa herė, pėr shkak tė luftrave. Nė korrik tė 1914 siē thotė kėnga:

Fushat me lule, male me dėborė

Qaj moj Shqipqėreia e ulėri moj e gjorė

Gratė e Kurvelesh it shkojnė pėr nė Vlorė

Ē’i pėrzuri greku me foshnja nė dorė...

Por ajo qė dėmtoi mė shumė popullsinė e fshatit dhe rrallimin ne banorėve ishte lufta Italo-Greke mė 1940, ku Lekdushi u bė fushė-betejė dhe banorėt lekdushas u larguan drejt Vlorės, Mallakastėrs, Fierit, Durrėsit e gjetkė, ku mbas luftės u kthyen rreth 60 familje dhe fshatin e gjetėn tė rrėnuar. Nuk gjetėn asnjė shtėpi nė kėmbė. Mė 1913-1914 fshati kishte rreth 17.000 kokė bagėti tė imėta, dhen e dhi, rreth 700 bagėti tė trasha (lopė, pela, mushka) 70% e tyre u dėmtuan nga andartėt grekė gjatė luftės. Nė 1940 fshati kishte rreth 12 mijė bagėti tė imėta dhe rreth 500 krerė tė trasha gjatė luftės italo-greke e nazi-fashiste, mė 1940-1944, pėrsėri u dėmtuan 60% e tyre. Blegtoria ishte baza e ekonomisė sė banorėve, se bujqėsia si zonė malore ishte e pakėt. Sistemi pluralist si nė ēdo fshat, edhe nė Lekdush solli shterjen e banorėve, braktisje n e tij, njė realitet ky vėrtetė i trishtė, ku si pasojė tani jetojnė nė fshat vetėm 10 familje.

Historia

Lekdushi ka nxjerrė figura me kulturė pėrparimtare e patriotė, veprimtar ia e tyre ka pasur rėndėsi jo vetėm pėr vetė Lekdushin, por edhe nė nivel kombėtar. Hito Hobili (Lekdushi), shok armėsh me Ēerēiz Topullin e Mihal Gramenon. Nė mars tė 1908, vrau bashkė me Bajram Ligun nga Pronjia Bimbashin turk nė mes tė Gjirokast rės, qė terrotriz onte njė popull tė tėrė. Demokrati pėrparimtar Shuaip Hajnaj qė njihet me pseudonim in, “Spartaku”, qė mori pjesė aktive nė revolucio nin demokrati k tė 1924. Figurė e shquar e Lekdushit ishte edhe Mustafa Matohiti, i cili qė nga viti 1934-1935 dha kontribut in e madh nė organizim in e lėvizjes komuniste, pėr organizim in e luftės NACL nė krahinėn e Kurvelesh it, Pėrmetit e Delvinės, pėr tė cilat dha jetėn dhe u bė Heroi i Popullit.

Veprimtar ia patriotik e lekdushas e ka filluar mė nė lashtėsi. N ėvitin 1877 perandori a turke po dobėsohej dhe Sulltani shpalli reformėn e Tanzimati t, qė do tė thotė tė merrnin ushtarė nė shėrbim tė detyrueshėm pėr perandori nė, tė hidhnin taksa tė reja tė vazhdonin taksat nė natyrė, vergji, xhelep, taks mbi tokėn dhe tė dhjetat etj. Kėto masa reformonjėse tė qeverisė osmane ishin tė rėnda dhe nė kurriz tė fshatarsi sė sė Kurvelesh it, ndaj banorėt u revoltuan dhe organizua n qėndresė, ku dhe lekdushas it u aktivizua n totalisht . Mė 1847, u zhvillua kuvendi te rrapi nė Toroninė siē thotė kėnga:

Te rrapi nė Toroninė

Qė ėshtė pranė Zhulatit

E pėrgatitėn metingė

Tė lidhėn ligat e fatit

Nė Kuvendin e Taroninės mė 1887 mori pjesė edhe delegacio ni i lekdushas ve i pėrbėrė nga 7 vetė, i kryesģuar nga Zano Imer Zanaj. Nė kėtė kohė, turqit qė hynė pėrsėri nė Kurvelesh dhe bėnė bastisje nė masė ku nga Lekdushi interrnua n 7 vetė qė pėrbėnin kryepleqėsinė me nė krye Lolė Kuēin e Hodo Husenaj. Poeti i kohės thotė:

...me burrat e Labėrisė

Pėr shpėtimin e mėmėdhesė

Pėr luftėn kundra Turqėisė

Ish Zanua nga Lekdushi. ..

Dhe mė poshtė:

...U lidh me besa besė

Luftėtarė mijė tetė

Pėr shpėtim tė mėmėdhesė

Gjithė burrat e vėrtetė

Nė vitin 1913 pleqėsia e Lekdushit hodhi poshtė kėrkesat e grekėrve pėr dorėzimin e armėve ishin vendimet e kuvendit te Lisat e kadhe tė Kurvelesh asve ku grupi i lekdushas ve nė kuvend drejtohej nga bahri hajnaj e Tare banushi. Mosdorėzimi i arrmėve u arrestua gjithė pleqėsia e fshatit me kryeplak Xhavit Sulua.

Kryuengri tja e shtatorit tė 1911 nq zonėn e kardhiqit Kurvelesh it u ėprballėn me jnė ushtri tė madhe turke lufta vazhdoi tre muaj ceta e lekdushit komandohe j nga Bastri Hajnua ku zunėe rob njė uzbash dhe 20 ushtarė turq(shėnime revista “leka” shkodėr numėr pėrkujtimor me rastin e 25 vjetorit tė indipende ncės Kombėtare1937).

Pėrballimi i okupacion it grek mė 1913-1914 Kurvelesh asit oragnizua n rezistencėn dhe hapėn front lufte nė Qafa e Skėrficės, Zhulat, Taroninė, Kolonjė, Shtėpėz, Picar. Lekdushas it qė pėrbėheshin nga 75 veta u ndanė nė dy ceta dhe mbrojtėn vijėn frontale Bojkėth-Shtėpėz ura e Subashit. Ceta e Mavzerėve komandohe j nga Ibrahim Lula Skėndi kurse ēeta e Maliherėve komandohe j nga Belul Zeneli. U quajtėn me emrin e armėve qė furnizimi me fishekė tė bėhej mė lehtė Manxerxhi njtė mbronin vijėn e Bojkėth-Shtėpėz, kurse malijherx hinjtė Shtėčėz-Ura e Subashit(hani i subashit)

....Ata gjithė malin zunė

Lekdush e Progonat

Djemtė luftojnė nė kėmbė

Lavdi pacin mėmė e atė....

Vetė historia na mėson se jeta ėshė luftė. Me luftė fitohet liria. Mė 1920, kurvelesh asit bėnė kuvend tjetėr nė Gusmar, ku nga Lekdushi morėn pjesė 3 delegatė qė kryesohes hin nga Eqber Shehu. Nė kėtė luftė morėn pjesė 70 lekdushas qė komandohe shin nga Belul Zeneli dhe Sinan Tare Kėrpi.

Shqiptari dshe kurvelesh adsit nė pėrbėrje tė kėtij kombi, qė shumė herėt nga Pellazgėria e Iliria ka ecur nėpėr luftra, por lufta mė e madhe nė rang kombėtar ishte lufta NAĒL kundėr nazifashi zmit dhe qė u kurorėzua me sukses. Lekdushas it i dhanė asaj lufte 14 dėshmorė dhe Heroin e Popullit Mustafa Matohiti.

Vetė Lekdushi u cilėsua si fshat bazė e rėndėsishme e LANĒ. Mban si fshat dekoratėn e kujtimit dhe trimėriasė, akorduar nga Kuvendi Popullor. Nė qendėr tė fshatit ėshtė vendosur busti i Heroit tė Popullit Mustafa Matohiti, lapidari me emrat e dėshmorėve tė LNAĒL. Pllakat pėrkujtimore tė patriotit lekdushas Hito Habili, pllakat e pėrkujtimores sė Kėshillit tė Parė Antifashi st NAĒL.

Kė tė pėrmendėsh mė aprė me emėr ata janė shumė, Ramadan Habili luftėtar ui 12 betejave, nga 1914-1944. Drejtuesi t re parė tė kėshillit NACL Elmaz Zeneli kryetar dhe Sekretar Haqo Mucaj. Mė 28 nėntor 1942 sulmohet Prefektur a e Gusmatrit qė u shėnua dhe Clirimi i Kurvelesh it nė kėtė aksion mri pčjesė cetra e lekdushit me komandant in Xhelo MUcaj, Krijimi iorganiza tės sė rinisė drejtuar nga Ramiz mucaj e bejo hajnaj, krijimi iorganiza tės sė gruas nė kėtė periudhe u drejtua kryetare patriotia Shabo Hysaj. Nė luftėn Nacl morėn pjesė 65 dėshmorė partizanė nė njėsi9tė e ndryushme tė ushtrisė NACL dhe 44 veta nė batalione territori ale. Katėr herė u dogj fshati gjatė operacion eve nazifashi ste por populli i lekdushit asnjėherė nuk u pėrkul.

Lekdushas it e kanė dashur shumė arsimin dhe klulturėn . mė 1917 u hap shkolla e parė shqipe nga Sinan Tare kėrpi emri n e tij mban shkolla e fshhatit. Me dhjetra lekjdusha s kanė mbaruar arsi8m tė lartė Xhemal Zenelaj, Fruz Mataj, Xhevat Resuli, Zyhdi Shehu, Lulo Skėndaj, Balil Muho, Isuf Majkaj, Afat Serjani, Novruz Ēulli, Kujtim Hitaj, Bujar Llapi, Agim Hysaj, Sheko Shehaj etj. Prej tyre ka dhe me grada shkencore . Lekdushi ka nxjerrė edhe poet si Meto Muho, Bejo Hajno, Luan Zylfo etj. Dikush bėri njė propiozim: tė krijojmė shoqatėn “Lekdushi”, njė tjetėr iu pėrgjigj”: -Ē’na duhet shoqata mbi shoqata! Se iu bie vlera kur kemi shoqatėn “Labėria”. Mjafton se ne kemi gazetėn “Lekdushi”. Lekdushas it e Sarandės sposorizu an numrin 7 tė gazetės “Lekdushi”, ajo dėrgohet nė diasporė, kudo qė ndodhen lekdushas it. Ne nuk harrojmė se lekdushas it e mėrguar kanė dhėnė kontribut patriotik qė e nderojnė fshatin. Tė tillė mund tė pėrmendim: Qemal Veselin, i cili kur shoqėria “Vatra” nė Amerikė u tradhėtua , Qemal Veseli qė mbante arkėn e shoqatės e mbrojti atė nga ata qė donin ta rrėmbenin me marifete. Sinan Tare Kėrpi, nė atė kohė, ka shkruar nė shtypin e kohės pėr mbrojtjen e interesav e kombėtare nga shovinistėt fqinjė.

Mė 14 tetor 1912 Tare Banushi ngriti flamurin kombėtar nė Lekdush. Luan Zylfaj, emigrant nė Athinė ka krijuar degėn e shoqatės “Labėria” atje si dhe grupin folklorik tė kėngės labe nė Athinė.

Festa

26 gusht 2007. Lekdushas it kanė ardhur nga kudo qė janė nė fshatin e lindjes sė tyre, por jo vetėm tė lindurit aty, por edhe ata qė kanė lindur nėpėr diasporė. Takim brezash. Takim qė vazhdon pėr disa vjet rrjesht dhe do tė vazhdojė dhe nė tė ardhmen. Ora 11 e paradites . Qendra e zėrit ndėrpret kėngėt e meloditė qė vazhdonin nga mėngjezi. Kryeplaku, Kreshnik Shehu i afrohet mikrofoni t dhe me pak fjalė pėrshėndet tė porsaardh urit bashkėfshatarė. Zėri i fuqishėm i kryeplaku t, djalė i ri, i shkėput tė grumbullu arit e ardhur nga Italia, Greqia, Tirana, Fieri, Gjirokast ra, Tepelena, nga kudo, shkėputen nga puthjet, pėrqafimet e fjalėt e ėmbla tė ēmallimit aty ndėnė hijen e e tre arrave tė Zenel dhe Majko bashkėfshatar dhe kryetar i shoqatės “Labėria”, dega Tepelenė. Po ashtu pėrshėndeti tė porsaardh urit bashkėfshatarė dhe u bėri thirrje tė vazhdojmė kėtė traditė tė bukur tė vėllazėrisė lekdushas e. Dihen tha ai vėshtirėsitė pėr tė ardhur nga largėsira tė mėdha. Por ky mundim i madh ėshtė njė thesar dashurie e vėllazėrie. Pastaj folėn Bejo Hajnė, pėrfaqėsuesi tė mėrguarve nė Itali , Luan Zylaj nga Greqia, Balil Skėndi nga Fieri etj. Vazhdoi programi me recitime nga fėmijėt banues nė fshat dhe grupi i tė rinjve me kėngė labe, njė koncert i pėrgatitur shumė bukur. Dhe kur nėn hijen e arrave tė gjithė uulėn nė njė drekė bujare shtruar nga banorėt e paktė tė fshatit, muzika me kėngė e valle nuk pushoi, sidomos tė rinjtė kanė se ē’tė mbajnė mend dhe tė tregojnė, tė cilėt u shkrinė duke vallėzuar e djersitur, edhe pse ishin nėn hijen e arrave.Kėngėt dhe dollitė vazhduan nė tė gjithė trapezėt, nė atė shesh tė bukur nė qendėr tė fshatit. Dashuri e ēmallim midis brezash. Kėta banorė nė fshat, nė ēdo anė tė atdheut dhe siē e pruri koha, nė ēdo vend tė botės qė punojnė e jetojnė, nuk do ta harrojnė kurrė vendlindj en dhe njėri-tjetrin, brez pas brezi.
 

Permblodhi Edmond Ismailati